Home >> Artikelen >> Ruimte voor de berk

Artikelen

Verslag najaarsexcursie Pro Silva 2007

Ruimte voor de berk

Een Verslag van Pro Silva door Robbert Wolf en Etiënne Thomassen
Gepubliceerd op . Er is één reactie.

De berk is door veel bosbeheerders lange tijd als onkruid beschouwd. De soort (Ruwe berk) werd bestreden vanwege het "€˜vegen"€™ van dennen. Inmiddels wordt zowel in Nederland als Vlaanderen al vele jaren gewerkt met natuurlijke verjonging, waarin ook berk een rol heeft. Berk verjongt zich gemakkelijk en levert een belangrijke bijdrage aan de natuurwaarde van het bos. Het is een inheems boomsoort met een rijke fauna op de bladeren, die via het strooisel een gunstige invloed heeft op de ontwikkeling van humus en bodem. De ecologische betekenis van berk is evident, maar welke mogelijkheden biedt deze boomsoort in Nederland en Vlaanderen voor de teelt van kwaliteitshout?

Met deze vraag als uitgangspunt zijn de discussieleiders van Pro Silva Nederland en Vlaanderen drie dagen lang met 120 bosbouwers het grensoverschrijdende bosgebied van Landgoed de Utrecht en Gewestbos Ravels ingetrokken. Hierbij doen we u verslag van drie boeiende en leerzame dagen.

Je bent voor berk al snel te laat

Een grote huifkar met tractor ervoor staat gereed op het erf van een oude herberg op "€˜De Utrecht"€™. Deze leidt ons 20 kilometer lang over modderige boswegen naar het verste eind van het Vlaamse Gewestbos Ravels.

Hier beginnen we onze berkenexcursie in een 15 jaar oud berkenbos van twee hectare. Eerste indruk: een mooi, jong vrij dicht staand berkenperceel met vitale bomen. Als we beter kijken vinden we hier en daar onderstandige eiken. Deelnemers merken op dat de takloze stamlengte van 2/5 van de verwachte eindhoogte nog niet is bereikt en dat de hoogte-dikte (h/d) verhouding erg hoog is, wat twijfel geeft over de stabiliteit. Een jong bosje ver voor het omslagpunt waar we voorlopig nog niet in gaan dunnen? Voor de meeste boomsoorten een reële gedachte, maar ook voor berk?

De eerste opstand; een 15 jaar oud berkenbos.
De eerste opstand; een 15 jaar oud berkenbos.

Tot onze verrassing blijkt dat in dit perceel al 30 uur is gewerkt! Eerst om de geplante Wintereiken vrij te stellen van de massaal opgekomen berkenverjonging, later om de berken zelf meer ruimte te geven. En nu is er geblest voor een volgende dunning. Een korte toelichting over de behandelingswijze van berk voor kwaliteitshout (zie kader) leidt bij veel excursiedeelnemers tot de conclusie dat nu inderdaad al weer moet worden gedund om de gewenste kroondiepte en groeikracht te behouden: "€˜Je bent voor berk al snel te laat"€™. Sommigen vinden dat je nog maximaal 5 jaar kunt wachten. Deelnemers geven aan dat een ingreep nodig is waarbij minimaal tweederde deel van de kroonomtrek wordt vrijgezet. Er wordt voorgesteld in dit perceel als experiment 50% onbehandeld te laten.

Behandelingswijze berk voor kwaliteitshout

  • streef binnen 60 jaar naar een stamstuk van minimaal 40 cm dik en 5 tot 8 m hoog;
  • stimuleer vanaf het begin snelle (jeugd)groei en houd deze vast;
  • zorg vanaf 10 jarige leeftijd voor een kroondiepte van 50% van de boomhoogte
  • stel kronen van toekomstbomen vanaf eerste dunning rondom vrij;
  • voorkom een gesloten stand: berk vormt dan kortloten en verliest haar motor (reactievermogen);
  • dun vroeg, vaak en veel (de drie v"€™s). Zie ook: De Berk; behandeling voor kwaliteitshout

De discussie spitst zich toe op kosten en opbrengsten: vroeg ingrijpen kost geld, terwijl de afzetmarkt voor berk nog onzeker is. Veel mensen geloven niet in goede afzetmogelijkheden voor berkenhout: "€˜komen er voldoende afzetmogelijkheden voor toekomstige beperkte volumes van berkenkwaliteitshout? Ook vinden ze schattingen van 50 tot 100 euro per m3 erg optimistisch en geven ze aan dat het volume aan kwaliteitshout dat per hectare wordt geproduceerd bij berk aanzienlijk lager is dan bij snelgroeiende naaldboomsoorten. Sommigen verwachten echter dat er vanzelf een afzet voor berkenfineer komt als er eenmaal aanbod is.

Iedereen onderkent het belang om de kosten van de jeugdverzorging zo laag mogelijk te houden. In Vlaanderen is er een goede afzetmarkt van brandhout bij particulieren. Dit hout blijkt tot verbazing van Nederlandse deelnemers verkocht te kunnen worden tegen prijzen tot 20 euro per m3. Dit leidt ertoe dat in Vlaanderen in jong bos vaak kostendekkend kan worden gedund door hout op stam te verkopen.

Ook de rol van de eik komt aan de orde. De geplante Wintereiken zijn niet goed aangeslagen en door de berk overgroeid, en ondanks een reddingspoging kansloos. Maar interessant is dat er jongere spontaan gevestigde Zomereiken in het perceel staan. Deze hebben waarschijnlijk kunnen kiemen doordat er zo vroeg in het berkenbos is ingegrepen, waardoor het bos lichter is geworden. Verdere dunningen gericht op teelt van berkenkwaliteitshout leiden tot nog lichter bos, waardoor deze Zomereiken misschien goed mee kunnen groeien.

Vroeg, vaak en veel dunnen

Het tweede en derde object tonen een jonger en een ouder berkenbos in "€˜Ravels"€™. Het tweede (jonge) object is 4 jaar geleden omrasterd en in ruim verband met Zomereik ingeplant. Doel was een gemengd bos van eik en berk, maar de groeikracht van de verjonging van berk lijkt onderschat. De goede vochtvoorziening op deze vochtige bodems zorgt mede voor deze groeikracht. De eiken hebben volgens de meeste deelnemers nu al weinig perspectief meer, tenzij veel wordt geïnvesteerd om ze vrij te stellen. Om de eiken te redden zouden ze op korte termijn rondom vrijgezet moeten worden. De eiken hadden beter in dichte groepen geplant kunnen worden. Gezien de ervaring uit het eerste object, wordt geopperd of later, bijvoorbeeld na 15 jaar, onderplanten van eiken geen goede optie is.

Het derde object is een 30 jaar oud berkenbos dat in het verleden net zo is gedund als de dennenopstanden in de omgeving. Opvallend is dat de berkenkronen veel te ondiep zijn: de groei is hier stilgevallen, de berken hebben na 30 jaar hun beste tijd gehad. Rechtheid vinden de meeste excursiegangers in orde, over stabiliteit (h/d verhouding) lopen de meningen uiteen. Het valt op dat er enkele bomen om liggen; berk is niet erg stormvast. Enkele randbomen hebben wel genoeg licht gehad. Het zijn takkige bomen, maar wel nog groeikrachtig en met een aanzienlijk dikkere stam van rond de 30 cm: kwaliteitshout van berk lijkt op deze bodem in principe dus wel mogelijk. "€˜Er is hier te laat ingegrepen, het heeft hier nu geen zin meer om nog naar kwaliteitshout te streven"€™. "€˜Dunnen van berk als bij andere boomsoorten is niet goed genoeg, het levert geen perspectief voor een productiedoelstelling"€™. Die drie v"€™s bij berkenteelt komen naar voren: vroeg, vaak en veel dunnen.

Gagelbier en oude berkenopstanden

De lunch.
De lunch. Foto

Na deze twee objecten gaan we terug naar "€˜De Utrecht"€™, waar ons een voortreffelijke boerderij-lunch wacht: tussen de koeien en met lokaal gagelbier. Een bijzondere ervaring, waarna de discussie in object 4 wat langzaam op gang komt. Dit 47 jaar oude berkenperceel is aan de ene zijde sterker gedund dan aan de andere. Het valt op hoe veel dikker en hoger de berken in het sterkst gedunde deel zijn. Toch vinden de meeste deelnemers de berkenkronen ook in het sterkst gedunde deel nog te weinig rondom vrij staan en aan de ondiepe kant: "€˜eigenlijk hebben de berken ook hier nog niet voldoende ruimte gekregen"€™. "€˜Er staan voldoende rechte bomen, maar de dikte van de stammen is net niet goed genoeg en had beter gekund"€™. Met 47 jaar loopt de berk hier al naar aan het eind van zijn omloop en is niet veel toename van de stamdiameter meer te verwachten. Dit in tegenstelling tot de ook in het perceel staande eiken, die nog lang mee kunnen. De verzorgende invloed van de berken op de ontwikkeling van opgaande eikenstammen wordt hier overwegend positief ingeschat.

Discussie in het eiken-berkenbos na de lunch.
Discussie in het eiken-berkenbos na de lunch.

Het 5e object, een 65 jaar oude berkenopstand, geeft een beeld van een mooi bos, met hoge bomen met takvrije stam. De groei is hier stilgevallen. Het bos doet open aan, maar blijkt nader bekeken toch nog behoorlijk dicht te staan. De berken staan niet rondom vrij en de kronen zijn te klein en ondiep. Diameters van net boven 30 cm vinden de meesten te weinig op deze "€˜eindleeftijd"€™. Reguliere (laag)dunning vergelijkbaar met omliggende dennenbossen blijkt ook hier weer onvoldoende voor kwaliteitsberken.

De 65 jaar oude berkenopstand levert een mooi plaatje, maar nog maar weinig…
De 65 jaar oude berkenopstand levert een mooi plaatje, maar nog maar weinig hout.

We besluiten de berkentocht met een 100 jaar oud bosgedeelte. Behalve dode stammen is hier nog slechts een enkele levende berk te vinden. Maar wel met een diameter van ongeveer 55 cm: een afmeting die ruim voldoende is voor berkenfineer. Het bosbeeld illustreert dat de fysiologische omloop van berk rond de 100 jaar ligt, maar ook dat het halen van geschikte diameters voor berkenfineer hier mogelijk zou moeten zijn.

Ervaring opdoen met berkenteelt?

Terug bij de herberg sluiten we een lange leerzame dag af. We hebben gezien dat berk mogelijkheden biedt voor teelt van kwaliteitshout, maar dat dit niet vanzelf gaat. "€˜Je moet er vanaf het begin op sturen, anders zijn de kansen al direct verkeken."€™ Er is een aantal kanttekeningen te plaatsen: op vroege leeftijd investeren, het aantal m3 per ha dat geproduceerd kan worden is relatief beperkt, een nog onzekere afzetmarkt voor berkenfineer. Er is nog nauwelijks ervaring met gerichte berkenteelt in Nederland en Vlaanderen, maar wanneer we berken, ook in menging, op tijd vrij zetten kunnen we deze ervaring in de toekomst op gaan doen. Letterlijk ruimte geven aan de berk dus. Misschien kunnen we de gunstige ecologische eigenschappen en de hoge belevingswaarde van berken in de toekomst dan aanvullen met een bescheiden rol voor houtproductie. Aan het eind van drie dagen Pro Silva excursie zijn er zowel enthousiastelingen die berkenteelt zeker een keer willen proberen, als sceptici die hier toch echt niet in geloven.

Reacties

Leuk artikel! En een eveneens zeer leuke dag; ook de artikelen in het laatste blad een zijn heel nuttig…. Vraag: Ik had op de bewuste dag al gevraagd om toezending van de info en de achterliggende gegevens die ter voorbereiding waren gebruikt… Gaat dat nog lukken? Ik hoop het!!

Walter Tuerlings
,